پرسشنامه استاندارد مدیریت مشارکتی شادمان (1387) + روایی و پایایی
معرفی ابزار
پرسشنامه مدیریت مشارکتی به منظور سنجش میزان مشارکت کارکنان در فرآیندهای تصمیمگیری و اداره امور سازمانی مورد استفاده قرار میگیرد. در این پژوهش برای اندازهگیری مدیریت مشارکتی از پرسشنامه شادمان (1387) استفاده میشود. این پرسشنامه یکی از ابزارهای معتبر در حوزه مدیریت منابع انسانی و رفتار سازمانی است که با هدف بررسی میزان مشارکت کارکنان در فعالیتها و تصمیمات سازمانی طراحی شده است.
این ابزار شامل 14 سوال بوده و سه بعد اصلی مدیریت مشارکتی را مورد سنجش قرار میدهد. این ابعاد شامل مشارکت انفرادی، مشارکت اجتماعی و مشارکت اقتصادی ـ استراتژیک هستند. ساختار پرسشنامه به گونهای طراحی شده است که هر یک از این ابعاد جنبهای از مشارکت کارکنان در سازمان را اندازهگیری میکند و در مجموع سطح مدیریت مشارکتی در سازمان را نشان میدهد. همچنین این پرسشنامه در پژوهش رستمی (1392) مورد بررسی و اعتباریابی قرار گرفته و نتایج آن نشاندهنده مناسب بودن این ابزار برای استفاده در مطالعات علمی و پژوهشی است.
در این پرسشنامه، سوالات 1 تا 3 مربوط به بعد مشارکت انفرادی هستند. این بخش به بررسی میزان مشارکت فردی کارکنان در حل مسائل کاری، مشارکت در تصمیمگیریهای مرتبط با شغل خود و نقش آنها در بهبود فرآیندهای کاری میپردازد.
سوالات 4 تا 6 مربوط به بعد مشارکت اجتماعی میباشند که میزان همکاری و تعامل کارکنان با سایر همکاران در فعالیتهای گروهی، مشارکت در برنامهریزیهای کاری و ارائه پیشنهادها برای حل مشکلات سازمانی را ارزیابی میکند.
در نهایت سوالات 7 تا 14 مربوط به بعد مشارکت اقتصادی ـ استراتژیک هستند که به بررسی میزان مشارکت کارکنان در تصمیمات کلان سازمانی مانند تخصیص منابع، برنامهریزیهای استراتژیک، انتخاب مدیران و سیاستگذاریهای سازمانی میپردازند.
شیوه نمرهگذاری پرسشنامه
در این پرسشنامه برای سنجش پاسخها از طیف پنجگزینهای لیکرت استفاده شده است. پاسخدهندگان میزان موافقت یا مخالفت خود با هر یک از گویهها را در قالب پنج گزینه مشخص میکنند. این گزینهها شامل خیلی کم، کم، تا اندازهای، زیاد و خیلی زیاد هستند.
در این مقیاس، گزینه خیلی کم امتیاز 1، گزینه کم امتیاز 2، گزینه تا اندازهای امتیاز 3، گزینه زیاد امتیاز 4 و گزینه خیلی زیاد امتیاز 5 دریافت میکند. بنابراین هر سوال میتواند نمرهای بین 1 تا 5 داشته باشد.
نمره هر بعد از طریق جمع یا میانگین نمرات سوالات مربوط به همان بعد محاسبه میشود. همچنین نمره کلی مدیریت مشارکتی از طریق جمع نمرات تمامی 14 سوال به دست میآید. هر چه نمره کسبشده توسط پاسخدهنده بالاتر باشد، نشاندهنده سطح بالاتر مدیریت مشارکتی در سازمان است.
روشهای تحلیل پرسشنامه
تحلیل دادههای حاصل از این پرسشنامه به دو روش کلی قابل انجام است: تحلیل بر اساس مؤلفههای پرسشنامه و تحلیل بر اساس نمره کل پرسشنامه.
تحلیل بر اساس مؤلفههای پرسشنامه
در این روش ابتدا پرسشنامهها در بین اعضای جامعه آماری توزیع میشوند و پس از تکمیل، دادهها در نرمافزار SPSS وارد میشوند. قبل از ورود دادهها لازم است متغیرهای مربوط به هر سوال در نرمافزار تعریف شوند.
در مرحله بعد، دادههای هر سوال بر اساس طیف لیکرت وارد نرمافزار میشوند. به عنوان مثال اگر پاسخدهنده برای یک سوال گزینه «خیلی کم» را انتخاب کرده باشد، عدد 1 در نرمافزار ثبت میشود و در صورتی که گزینه «خیلی زیاد» انتخاب شده باشد، عدد 5 وارد خواهد شد.
پس از ورود دادهها، برای هر یک از ابعاد پرسشنامه باید متغیر جداگانهای ایجاد شود. این کار با استفاده از دستور Compute در نرمافزار SPSS انجام میشود. به این صورت که سوالات مربوط به هر بعد با یکدیگر ترکیب میشوند تا نمره آن بعد به دست آید. به عنوان مثال، برای بعد مشارکت انفرادی باید نمرات سوالات 1 تا 3 با یکدیگر ترکیب شوند. به همین ترتیب، برای بعد مشارکت اجتماعی سوالات 4 تا 6 و برای بعد مشارکت اقتصادی ـ استراتژیک سوالات 7 تا 14 با یکدیگر ترکیب میشوند.
در مرحله نهایی، میتوان با ترکیب نمرات ابعاد مختلف، متغیر اصلی پژوهش یعنی مدیریت مشارکتی را ایجاد کرد. پس از آن پژوهشگر میتواند از آزمونهای آماری مختلف مانند آمار توصیفی (میانگین، انحراف معیار و واریانس)، آزمون همبستگی یا سایر آزمونهای آماری مناسب برای تحلیل دادهها استفاده کند.
تحلیل بر اساس میزان نمره پرسشنامه
در این روش، تمامی نمرات سوالات پرسشنامه با یکدیگر جمع میشوند و سپس سطح مدیریت مشارکتی بر اساس دامنه نمرات تفسیر میشود.
با توجه به اینکه این پرسشنامه شامل 14 سوال است و هر سوال حداقل امتیاز 1 و حداکثر امتیاز 5 دارد، حداقل نمره قابل کسب در این پرسشنامه 14 و حداکثر نمره 70 خواهد بود. حد متوسط نمرات نیز 42 در نظر گرفته میشود.
بر این اساس اگر مجموع نمرات پاسخدهنده بین 1 تا 14 باشد، سطح مدیریت مشارکتی در جامعه مورد مطالعه ضعیف ارزیابی میشود. اگر مجموع نمرات بین 14 تا 42 باشد، میزان مدیریت مشارکتی در سطح متوسط قرار دارد. همچنین اگر مجموع نمرات بیش از 42 باشد، نشاندهنده سطح مطلوب و بسیار خوب مدیریت مشارکتی در سازمان است.
لازم به ذکر است که اگر پژوهشگر چندین پرسشنامه را به طور همزمان تحلیل کند، باید مقادیر ذکر شده را در تعداد پرسشنامهها ضرب کند.
تعیین پایایی ابزار اندازهگیری
برای تعیین پایایی پرسشنامه مدیریت مشارکتی از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شده است. این ضریب یکی از مهمترین شاخصها برای سنجش میزان هماهنگی درونی سوالات پرسشنامه به شمار میرود و نشان میدهد که سوالات تا چه اندازه یک سازه مشترک را اندازهگیری میکنند.
سرمد و همکاران (1387) بیان میکنند که برای محاسبه آلفای کرونباخ ابتدا باید واریانس نمرات هر یک از سوالات و واریانس کل پرسشنامه محاسبه شود و سپس با استفاده از فرمول مربوطه مقدار ضریب آلفا به دست آید. در این فرمول، ra نشاندهنده ضریب آلفای کرونباخ، J نشاندهنده تعداد سوالات پرسشنامه، Sj² واریانس هر یک از سوالات و S² واریانس کل آزمون است.
در پژوهش رستمی (1392) برای بررسی پایایی این پرسشنامه یک مطالعه مقدماتی بر روی 30 نفر از جامعه آماری انجام شد و مقدار ضریب آلفای کرونباخ 0.91 به دست آمد که نشاندهنده پایایی بسیار مطلوب ابزار اندازهگیری است.
برآورد روایی پرسشنامه
روایی به این معناست که ابزار اندازهگیری تا چه حد میتواند متغیری را که برای سنجش آن طراحی شده است، بهدرستی اندازهگیری کند. یکی از مهمترین انواع روایی در پرسشنامهها، روایی صوری و روایی محتوایی است.
برای بررسی روایی این پرسشنامه در پژوهش رستمی (1392) از نظرات استاد راهنما و تعدادی از اساتید و متخصصان حوزه مدیریت استفاده شد. در این فرآیند از آنان خواسته شد تا میزان مرتبط بودن سوالات با موضوع پژوهش، وضوح و قابل فهم بودن گویهها و میزان تناسب سوالات با اهداف تحقیق را ارزیابی کنند.
پس از دریافت نظرات کارشناسان، اصلاحات لازم در برخی عبارات و گویههای پرسشنامه انجام شد تا پرسشنامه از نظر علمی و مفهومی بیشترین دقت را داشته باشد. نتایج این بررسیها نشان داد که پرسشنامه از روایی مناسب و قابل قبولی برخوردار است.
تعاریف نظری متغیرها
مدیریت مشارکتی به معنای مشارکت دادن کارکنان در فرآیند تصمیمگیری سازمانی، دعوت آنها به تفکر راهبردی، پذیرش مسئولیت فردی در قبال کیفیت کار و تشویق رفتارهایی است که موجب افزایش رضایت اربابرجوع و بهبود عملکرد سازمان میشود (فیضی و همکاران، 1389).
مشارکت اجتماعی به نوع نگرش افراد نسبت به میزان مشارکت در تقسیم کار میان کارکنان، مشارکت در برنامهریزی فعالیتهای کاری و ارائه راهکارهای مؤثر برای حل مشکلات سازمانی اشاره دارد (شادمان، 1387).
مشارکت انفرادی بیانگر نگرش افراد نسبت به میزان مشارکت شخصی آنها در حل و فصل اختلافات کاری، جابهجایی و ارتقاء از یک واحد کاری به واحد دیگر یا دستیابی به پستهای بالاتر است (شادمان، 1387).
مشارکت اقتصادی ـ استراتژیک به نگرش افراد نسبت به میزان مشارکت آنها در فعالیتهایی اشاره دارد که جنبه اقتصادی و استراتژیک دارند؛ از جمله مشارکت در تصمیمگیریهای مربوط به خرید تجهیزات، طراحی مجدد فرآیندهای سازمانی، تدوین برنامههای آموزشی، انتخاب مدیران واحدها، تعیین خطمشیهای کاری، تخصیص بودجه و برنامهریزیهای آینده سازمان (شادمان، 1387).
تعاریف عملیاتی متغیرها
در این پژوهش، مدیریت مشارکتی بر اساس امتیازی که پاسخدهندگان از پرسشنامه مدیریت مشارکتی شادمان (1387) کسب میکنند، سنجیده میشود.
همچنین مشارکت اجتماعی، مشارکت انفرادی و مشارکت اقتصادی ـ استراتژیک به عنوان ابعاد مدیریت مشارکتی از طریق نمرات به دست آمده از گویههای مربوطه در پرسشنامه و بر اساس طیف پنجدرجهای لیکرت اندازهگیری میشوند. هر چه نمره پاسخدهندگان در این پرسشنامه بالاتر باشد، نشاندهنده سطح بالاتر مشارکت کارکنان در فرآیندهای مدیریتی و تصمیمگیری سازمانی خواهد بود.