فرار مالیاتی و عوامل بازدارنده آن
معرفی پرسشنامه
پرسشنامه استاندارد فرار مالیاتی ابزاری پژوهشی برای سنجش نگرش و رفتار مؤدیان در زمینه پرداخت مالیات و بررسی عوامل مؤثر بر تمایل به فرار مالیاتی است. این پرسشنامه بر اساس مدل ارائه شده توسط سریواستاوا و همکاران (2017) طراحی شده و نقش متغیرهایی مانند دینداری، نگرش به دولت، تشخیص اخلاقی و گرایش به فرار مالیاتی را مورد بررسی قرار میدهد.
این ابزار شامل 30 گویه است که پاسخدهندگان میزان موافقت خود را با هر یک از عبارات در قالب طیف پنجدرجهای لیکرت مشخص میکنند. هدف اصلی این پرسشنامه بررسی نگرشها و باورهای افراد درباره پرداخت مالیات و شناسایی عوامل اجتماعی، اخلاقی و اعتقادی مؤثر بر رفتارهای مالیاتی است. نتایج حاصل از این پرسشنامه میتواند در پژوهشهای حوزه حسابداری، مدیریت مالی، اقتصاد و سیاستگذاری مالیاتی برای تحلیل رفتار مؤدیان و طراحی راهکارهای کاهش فرار مالیاتی مورد استفاده قرار گیرد.
تعریف مفهومی متغیرها
فرار مالیاتی به مجموعه اقداماتی گفته میشود که افراد یا مؤدیان مالیاتی به صورت آگاهانه برای کاهش یا عدم پرداخت مالیات قانونی خود انجام میدهند. این اقدامات ممکن است شامل پنهان کردن درآمد، ارائه اطلاعات نادرست یا استفاده از روشهای غیرقانونی برای فرار از پرداخت مالیات باشد.
دینداری به میزان پایبندی فرد به باورها، ارزشها و رفتارهای مذهبی اشاره دارد. این عامل میتواند بر تصمیمات اخلاقی و اجتماعی افراد تأثیرگذار باشد و در بسیاری از موارد به عنوان یک عامل بازدارنده در برابر رفتارهای غیرقانونی یا غیراخلاقی مطرح میشود.
نگرش به دولت بیانگر میزان اعتماد و دیدگاه افراد نسبت به عملکرد دولت و نحوه استفاده آن از منابع عمومی مانند مالیات است. هرچه اعتماد افراد به دولت بیشتر باشد، احتمال همکاری و تمایل به پرداخت مالیات نیز افزایش مییابد.
تشخیص اخلاقی نیز به توانایی افراد در تشخیص درست و نادرست بودن یک رفتار از نظر اخلاقی اشاره دارد. این متغیر نقش مهمی در تصمیمگیریهای فردی و اجتماعی ایفا میکند و میتواند بر نگرش افراد نسبت به فرار مالیاتی تأثیرگذار باشد.
ابعاد پرسشنامه
این پرسشنامه دارای چهار بعد اصلی است:
- دینداری: شامل 10 سؤال (1 تا 10) که میزان باورها و رفتارهای مذهبی افراد را میسنجد.
- نگرش به دولت: شامل 10 سؤال (11 تا 20) که دیدگاه و اعتماد افراد نسبت به دولت و نحوه مصرف مالیاتها را بررسی میکند.
- تشخیص اخلاقی: شامل 4 سؤال (21 تا 24) که توانایی افراد در تشخیص درست و نادرست بودن رفتارها را ارزیابی میکند.
- فرار مالیاتی: شامل 6 سؤال (25 تا 30) که نگرش و تمایل افراد به انجام رفتارهای مرتبط با فرار مالیاتی را اندازهگیری میکند.
نمرهگذاری پرسشنامه
پاسخهای پرسشنامه بر اساس طیف پنجدرجهای لیکرت نمرهگذاری میشوند:
خیلی کم = 1
کم = 2
متوسط = 3
زیاد = 4
خیلی زیاد = 5
نمره هر بعد از مجموع امتیازات گویههای مربوط به همان بعد به دست میآید. دامنه نمرات هر بعد به شرح زیر است:
- دینداری: حداقل 10 و حداکثر 50
- نگرش به دولت: حداقل 10 و حداکثر 50
- تشخیص اخلاقی: حداقل 4 و حداکثر 20
- فرار مالیاتی: حداقل 6 و حداکثر 30
نمره کل پرسشنامه نیز از مجموع امتیازات تمام 30 سؤال به دست میآید که دامنه آن بین 30 تا 150 قرار دارد.
به طور کلی، نمرات بالاتر در ابعاد دینداری، نگرش به دولت و تشخیص اخلاقی نشاندهنده سطح بالاتر این ویژگیها در فرد است، در حالی که نمرات بالاتر در بعد فرار مالیاتی نشاندهنده گرایش بیشتر فرد به رفتارهای مرتبط با فرار مالیاتی میباشد.
روایی پرسشنامه
روایی پرسشنامه به میزان توانایی ابزار در اندازهگیری دقیق متغیرهای مورد نظر اشاره دارد. پرسشنامه فرار مالیاتی مورد استفاده در این پژوهش بر اساس چارچوب نظری و مطالعات تجربی سریواستاوا و همکاران (2017) طراحی شده است.
روایی محتوایی این ابزار با استفاده از بررسی منابع علمی و نظر متخصصان حوزه حسابداری، مدیریت مالی و اقتصاد مورد تأیید قرار گرفته است. همچنین گویههای پرسشنامه به گونهای طراحی شدهاند که ابعاد مختلف نگرش و رفتار مالیاتی را به طور جامع پوشش دهند.
پایایی پرسشنامه
برای بررسی پایایی این پرسشنامه از ضریب آلفای کرونباخ استفاده شده است. نتایج به دست آمده نشان میدهد که این ابزار از پایایی مناسبی برخوردار است. مقدار آلفای کرونباخ برای کل پرسشنامه 0.821 گزارش شده است که بیانگر قابلیت اعتماد مناسب پرسشنامه است.
مقدار آلفای کرونباخ برای ابعاد مختلف پرسشنامه به شرح زیر است:
دینداری: 0.782
نگرش به دولت: 0.803
تشخیص اخلاقی: 0.791
فرار مالیاتی: 0.816
مقادیر به دست آمده نشان میدهد که پرسشنامه از سطح قابل قبولی از پایایی و ثبات در اندازهگیری متغیرها برخوردار بوده و میتوان از آن در پژوهشهای علمی و دانشگاهی استفاده کرد.