بخش اول: سوالات تشریحی نظری و تحلیلی (۲۵ سوال)
1. مفهوم «درآمد ملی تعادلی» را تعریف کنید و توضیح دهید که چرا در این نقطه، اقتصاد در حالت آرامش قرار دارد؟ اگر اقتصاد بالاتر یا پایینتر از این سطح تولید کند، چه پیامدهایی رخ میدهد؟
2. «تابع مصرف» را بر اساس مدل کینزی توضیح دهید. اجزای آن (مصرف مستقل و میل نهایی به مصرف) چه معنایی دارند و هر یک چه نقشی در تعیین سطح مصرف جامعه ایفا میکنند؟
3. فرق بین «میل نهایی به مصرف» و «میل نهایی به پسانداز» را توضیح دهید. چرا مجموع این دو همواره برابر با یک است؟ یک مثال عددی برای درک بهتر آن بیاورید.
4. مالیاتها در مدل تعیین درآمد ملی چگونه وارد میشوند؟ «مالیات مستقل» و «نرخ مالیات» چه تفاوتی با هم دارند و هر کدام چگونه بر درآمد قابل تصرف و در نهایت بر مصرف تأثیر میگذارند؟
5. چرا در مدلهای سادهسازیشده، سرمایهگذاری، مخارج دولت و صادرات بهصورت «مستقل از درآمد» در نظر گرفته میشوند؟ آیا این فرض در دنیای واقعی کاملاً درست است؟ توضیح دهید.
6. واردات چه تفاوتی با سایر اجزای تقاضای کل دارد و چرا تابع آن بهصورت \( M = M_0 + mY \) نوشته میشود؟ مفهوم «میل نهایی به واردات» را با ذکر مثال توضیح دهید.
7. «ضریب تکاثر» (Multiplier) چیست و چرا همیشه از یک بزرگتر است؟ مکانیسم اثرگذاری آن را در اقتصاد شرح دهید. به عبارت دیگر، چرا یک افزایش کوچک در سرمایهگذاری، میتواند افزایش بزرگتری در درآمد ملی ایجاد کند؟
8. در مدل چهاربخشی، اگر نرخ مالیات (t) افزایش یابد، ضریب تکاثر چه تغییری میکند؟ چرا؟ تأثیر آن را بر درآمد ملی تعادلی توضیح دهید.
9. سیاست مالی انبساطی و انقباضی را تعریف کنید و بگویید هر کدام در چه شرایطی (رکود یا تورم) توسط دولت به کار گرفته میشوند. ابزارهای هر یک را نام ببرید و سازوکار تأثیر آنها بر تقاضای کل را توضیح دهید.
10. چرا ضریب تکاثر مخارج دولت (KG) از ضریب تکاثر مالیات مستقل (K<sub>T0</sub>) قدرتمندتر است؟ با ذکر فرمول و دلیل اقتصادی آن توضیح دهید.
11. فرق بین «سیاست مالی» و «سیاست پولی» چیست؟ هر یک توسط کدام نهاد اجرا میشود و هر کدام بر کدام بخش از اقتصاد (تقاضای کل یا عرضه پول) اثر مستقیمتری دارند؟
12. نمودار خط ۴۵ درجه (نیمساز) در تعیین درآمد ملی تعادلی چه نقشی دارد؟ چرا نقطهی برخورد خط تقاضای کل با این خط، نقطهی تعادل محسوب میشود؟
13. پول از دیدگاه اقتصادی چه تعریفی دارد و چه وظایف و نقشهایی را در اقتصاد ایفا میکند؟ هر یک از این نقشها را با یک مثال عینی توضیح دهید.
14. سیر تاریخی تکامل پول از پول کالایی تا پول الکترونیکی را بهاختصار شرح دهید و بگویید که هر مرحله چه مشکلی از مرحلهی قبل را حل کرده است.
15. «حجم پول در گردش (M1)» و «نقدینگی (M2)» را تعریف کنید. چرا نظارت بر M2 برای کنترل تورم از اهمیت بالایی برخوردار است؟ مثالی از تبدیل سریع M2 به M1 و تأثیر آن بر تورم بیاورید.
16. سه انگیزهی اصلی تقاضای پول (معاملاتی، احتیاطی و سفتهبازانه) را بهطور کامل توضیح دهید و بگویید هر یک تابع چه عواملی است (درآمد یا نرخ بهره).
17. «تقاضای پول» چه تفاوتی با «حجم پول در گردش (عرضه پول)» دارد؟ چرا درک این تفاوت برای پیشبینی تورم مهم است؟
18. مفهوم «نرخ بهره حقیقی» را تعریف کنید و تفاوت آن را با «نرخ بهره اسمی» توضیح دهید. کدام یک در تصمیمگیری برای سرمایهگذاری و نگهداری پول مؤثرتر است و چرا؟
19. چرا منحنی تقاضای پول، نزولی (رابطهی معکوس با نرخ بهره) و منحنی عرضه پول، عمودی (مستقل از نرخ بهره) رسم میشود؟ مفهوم اقتصادی پشت هر یک از این شکلها را توضیح دهید.
20. «عرضه پول» چگونه تعیین میشود؟ دو عامل اصلی (پایه پولی و ضریب تکاثر پول) را توضیح دهید و نقش بانک مرکزی را در کنترل هر یک بیان کنید.
21. «ضریب تکاثر بالقوه» و «ضریب تکاثر بالفعل» نقدینگی چه تفاوتی با یکدیگر دارند؟ چرا ضریب بالفعل همواره از ضریب بالقوه کوچکتر است؟ عوامل ایجادکنندهی این تفاوت را نام ببرید.
22. «نسبت ذخیره قانونی» چیست و چه نقشی در خلق پول توسط سیستم بانکی دارد؟ توضیح دهید که چگونه تغییر در این نسبت میتواند بهعنوان یک ابزار سیاست پولی عمل کند.
23. ابزارهای پنجگانهی سیاست پولی را نام ببرید و برای هر یک، یک اقدام انبساطی و یک اقدام انقباضی مثال بزنید.
24. مکانیسم اثرگذاری ابزار «فروش و بازخرید اوراق مشارکت» را بر حجم نقدینگی و نرخ بهره شرح دهید. چرا این ابزار را «انعطافپذیرترین ابزار سیاست پولی» میدانند؟
25. چرا فعالیتهای سفتهبازانه در اقتصاد مضر تلقی میشوند؟ تفاوت اساسی آنها با فعالیتهای بازرگانی سالم در چیست؟
---
بخش دوم: سوالات تشریحی همراه با محاسبه و تحلیل (۲۵ سوال)
(در تمام مسائل، فرمولها و مراحل حل را بهطور کامل بنویسید و نتیجه را تفسیر کنید)
---
26. در یک اقتصاد دو بخشی، تابع مصرف به صورت \( C = 120 + 0.65Y \) و سرمایهگذاری مستقل \( I = 180 \) است.
الف) درآمد ملی تعادلی را محاسبه کنید.
ب) اگر سرمایهگذاری ۴۰ واحد افزایش یابد، درآمد ملی جدید چقدر میشود و ضریب تکاثر سرمایهگذاری را بهدست آورید.
پ) تفسیر کنید که چرا افزایش درآمد ملی از افزایش سرمایهگذاری بیشتر است.
---
27. در یک اقتصاد سهبخشی، توابع زیر داده شده است:
\( C = 80 + 0.75Y_d \) ، \( T = 40 \) ، \( I = 60 \) ، \( G = 50 \)
الف) درآمد ملی تعادلی را محاسبه کنید.
ب) ضریب تکاثر مخارج دولت و مالیات مستقل را بهدست آورید و تفسیر کنید.
پ) اگر دولت بخواهد درآمد ملی را ۱۰۰ واحد افزایش دهد، مخارج خود را چند واحد باید تغییر دهد؟
---
28. در اقتصاد چهار بخشی، توابع به شرح زیر است:
\( C = 40 + 0.8Y_d \) ، \( T = 20 + 0.15Y \) ، \( I = 70 \) ، \( G = 60 \) ، \( X = 50 \) ، \( M = 10 + 0.12Y \)
الف) درآمد ملی تعادلی را محاسبه کنید.
ب) ضریب تکاثر صادرات و ضریب تکاثر واردات مستقل را محاسبه کنید.
پ) اگر صادرات بهدلیل بهبود روابط تجاری ۲۰ واحد افزایش یابد، درآمد ملی جدید چقدر میشود و میزان تغییر آن را تفسیر کنید.
---
29. فرض کنید تابع مصرف و مالیات به صورت زیر باشد:
\( C = 150 + 0.85Y_d \) ، \( T = 50 + 0.2Y \)
اگر درآمد ملی ۲۵۰۰ واحد پولی باشد:
الف) درآمد قابل تصرف (\( Y_d \))، مالیات کل و مصرف ملی را محاسبه کنید.
ب) میزان پسانداز در این سطح از درآمد چقدر است؟ (راهنمایی: \( S = Y_d - C \))
پ) تفسیر کنید که چرا با وجود درآمد ۲۵۰۰ واحدی، پسانداز این جامعه پایین است.
---
30. تابع واردات یک اقتصاد به صورت \( M = 60 + 0.06Y \) است. اگر درآمد ملی ۳۰۰۰ واحد باشد:
الف) واردات کل، واردات مستقل و واردات ناشی از افزایش درآمد را محاسبه کنید.
ب) اگر درآمد ملی ۵۰۰ واحد دیگر افزایش یابد، واردات چقدر تغییر میکند؟
پ) چرا بخشی از واردات مستقل از درآمد در نظر گرفته میشود؟ مثال بزنید.
---
31. در یک مدل چهاربخشی، مقادیر زیر داده شده است:
\( b = 0.8 \) ، \( t = 0.2 \) ، \( m = 0.05 \)
الف) ضریب تکاثر مخارج دولت (\( K_G \)) و ضریب تکاثر مالیات مستقل (\( K_{T0} \)) را محاسبه کنید.
ب) توضیح دهید که چرا ضریب مالیات منفی است و چرا قدر مطلق آن از ضریب مخارج دولت کوچکتر است.
پ) اگر دولت همزمان مخارج خود را ۵۰ واحد افزایش دهد و مالیات مستقل را ۵۰ واحد افزایش دهد، درآمد ملی چند واحد تغییر میکند؟ (تأثیر خالص را محاسبه کنید)
---
32. در اقتصاد سهبخشی با توابع \( C = 60 + 0.7Y_d \) و \( T = 30 + 0.1Y \) و \( I = 50 \) و \( G = 40 \) :
الف) درآمد ملی تعادلی را بهدست آورید.
ب) اگر نرخ مالیات (t) از ۰.۱ به ۰.۲ افزایش یابد، درآمد ملی تعادلی جدید چقدر میشود و میزان تغییر آن را تفسیر کنید.
---
33. تابع تقاضای پول یک اقتصاد به صورت \( M_d = 180 - 250R + 0.4Y \) است. اگر درآمد ملی \( Y = 600 \) و عرضه پول \( M_s = 300 \) باشد:
الف) نرخ بهره تعادلی را محاسبه کنید.
ب) اگر بانک مرکزی با یک سیاست انبساطی، عرضه پول را به ۳۵۰ واحد افزایش دهد، نرخ بهره جدید چقدر میشود؟
پ) کاهش نرخ بهره چه تأثیری بر سرمایهگذاری و درآمد ملی خواهد داشت؟ (بهصورت کیفی توضیح دهید)
---
34. تابع پول برای سفتهبازی به صورت \( M_{sp} = 200 - 400R \) است.
الف) تقاضای پول سفتهبازی را برای نرخهای بهره ۵٪، ۱۵٪ و ۳۰٪ محاسبه کنید.
ب) در چه نرخ بهرهای، تقاضای سفتهبازی به صفر میرسد؟
پ) اگر نرخ بهره از ۱۰٪ به ۲۰٪ افزایش یابد، تقاضای سفتهبازی چند درصد کاهش مییابد؟ (درصد کاهش را محاسبه کنید)
---
35. اطلاعات زیر برای اقتصاد یک کشور در پایان سال داده شده است:
اسکناس و مسکوک در دست مردم: ۱۵۰ میلیارد تومان
سپردههای دیداری (حساب جاری): ۳۵۰ میلیارد تومان
سپردههای پسانداز و مدتدار: ۵۰۰ میلیارد تومان
الف) حجم پول در گردش (M1) و نقدینگی (M2) را محاسبه کنید.
ب) نسبت پول نقد به کل نقدینگی را بهدست آورده و تفسیر کنید.
پ) اگر اعتماد مردم به بانکها کاهش یابد و ۲۰٪ از سپردههای مدتدار را به پول نقد تبدیل کنند، M1 و M2 جدید چقدر میشود و چه تأثیری بر تورم خواهد داشت؟
---
36. فرض کنید نسبت ذخیره قانونی \( rr = 0.15 \) ، نسبت اسکناس و مسکوک به سپردهها \( cu = 0.08 \) و نسبت ذخایر اضافی \( er = 0.02 \) باشد.
الف) ضریب تکاثر بالفعل پول را محاسبه کنید.
ب) اگر بانک مرکزی ۲۰۰ میلیارد تومان پایه پولی جدید به سیستم بانکی تزریق کند، حداکثر چقدر نقدینگی جدید ایجاد میشود؟
پ) اگر نرخ ذخیره قانونی به ۰.۲ افزایش یابد، ضریب تکاثر جدید چقدر میشود و چرا کاهش مییابد؟
---
37. در یک مدل دو بخشی، اگر میل نهایی به مصرف \( b = 0.6 \) و سرمایهگذاری \( I = 90 \) باشد و تولید تعادلی ۴۵۰ واحد باشد، مصرف مستقل (a) را محاسبه کنید. سپس تابع کامل مصرف را بنویسید.
---
38. در مدل چهاربخشی سوال ۲۸ (با توابع دادهشده)، اگر دولت با یک سیاست مالی انبساطی، مخارج خود را ۳۰ واحد افزایش دهد و همزمان بانک مرکزی با یک سیاست پولی انقباضی، نرخ بهره را افزایش دهد بهگونهای که سرمایهگذاری ۲۰ واحد کاهش یابد، درآمد ملی تعادلی جدید چقدر میشود؟ (اثر خالص این دو سیاست را محاسبه کنید)
---
39. با استفاده از فرمول \( M_s = m \times H \) ، اگر پایه پولی (H) برابر ۱۲۰۰ میلیارد ریال و ضریب تکاثر پول (m) برابر ۵.۵ باشد:
الف) عرضه پول (نقدینگی) را محاسبه کنید.
ب) اگر بانک مرکزی بهمنظور کنترل تورم، پایه پولی را ۳۰۰ میلیارد ریال کاهش دهد، عرضه پول جدید چقدر میشود؟
پ) این کاهش عرضه پول چه تأثیری بر نرخ بهره و تقاضای کل خواهد داشت؟ (بهصورت کیفی توضیح دهید)
---
40. فرض کنید تابع تقاضای پول \( M_d = L_0 - L R + K Y \) است. اگر \( L_0 = 250 \) ، \( L = 300 \) ، \( K = 0.35 \) ، \( Y = 700 \) و \( R = 0.08 \) باشد:
الف) مقدار تقاضای پول را محاسبه کنید.
ب) اگر درآمد ملی ۱۰۰ واحد افزایش یابد، تقاضای پول چقدر تغییر میکند؟
پ) اگر نرخ بهره ۲ درصد افزایش یابد، تقاضای پول چقدر کاهش مییابد؟
---
41. در اقتصاد سه بخشی، اگر \( C = 90 + 0.8Y_d \) ، \( T = 20 + 0.25Y \) ، \( I = 40 \) و \( G = 50 \) باشد:
الف) درآمد ملی تعادلی را محاسبه کنید.
ب) ضریب تکاثر مخارج دولت را محاسبه کنید.
پ) اگر دولت مالیات مستقل (T0) را ۱۰ واحد کاهش دهد، درآمد ملی چقدر تغییر میکند و چرا این تغییر از تغییر ناشی از افزایش مخارج دولت کمتر است؟
---
42. فرض کنید بانک مرکزی اوراق مشارکت به ارزش ۸۰ میلیارد تومان از بانکهای تجاری خریداری کند. اگر نرخ ذخیره قانونی ۱۲.۵٪ (یعنی ۰.۱۲۵) باشد و فرض کنیم ضریب تکاثر بالقوه اعمال شود:
الف) حداکثر افزایش عرضه پول چقدر است؟
ب) اگر بانکها بهجای خرید اوراق، اوراق خود را بفروشند، چه تأثیری بر نقدینگی و نرخ بهره خواهد داشت؟ توضیح دهید.
---
43. در یک مدل چهاربخشی، ضرایب به این صورت است: \( b = 0.75 \) ، \( t = 0.2 \) ، \( m = 0.08 \).
الف) ضریب تکاثر سرمایهگذاری و ضریب تکاثر صادرات را محاسبه کنید.
ب) اگر سرمایهگذاری ۴۰ واحد و صادرات ۳۰ واحد بهطور همزمان افزایش یابد، درآمد ملی چقدر تغییر میکند؟
پ) تفسیر کنید که چرا اثر ترکیبی این دو، از مجموع سادهی آنها (۷۰ واحد) بیشتر است.
---
44. در یک اقتصاد فرضی، تابع واردات \( M = 40 + 0.15Y \) و تابع صادرات \( X = 100 \) است.
الف) سطح درآمدی را محاسبه کنید که در آن تراز تجاری (X – M) برابر صفر باشد.
ب) اگر درآمد ملی از این سطح بالاتر رود، تراز تجاری مثبت میشود یا منفی؟ چرا؟
پ) اگر دولت بخواهد کسری تجاری را کاهش دهد، چه سیاستهایی میتواند اتخاذ کند؟
---
45. در مدل دو بخشی، اگر میل نهایی به مصرف ۰.۷ باشد و سرمایهگذاری ۱۵۰ واحد باشد و تولید تعادلی ۶۰۰ واحد باشد:
الف) مصرف مستقل را محاسبه کنید.
ب) اگر میل نهایی به مصرف به ۰.۸ افزایش یابد (با ثابت بودن سرمایهگذاری و مصرف مستقل)، درآمد تعادلی جدید چقدر میشود و افزایش آن را تفسیر کنید.
---
46. فرض کنید \( M1 = 200 \) میلیارد و \( M2 = 600 \) میلیارد تومان است.
الف) حجم سپردههای غیردیداری (پسانداز و مدتدار) چقدر است؟
ب) اگر نرخ رشد نقدینگی (M2) از ۱۵٪ به ۲۵٪ برسد، با فرض ثابت بودن تولید، چه پیشبینی درباره تورم میتوانید داشته باشید؟ توضیح دهید.
---
47. در مدل سهبخشی با تابع \( C = 50 + 0.9Y_d \) و \( T = 10 + 0.1Y \) و \( I = 30 \) و \( G = 20 \) :
الف) درآمد ملی تعادلی را محاسبه کنید.
ب) اگر دولت بهدلیل افزایش هزینههای خود، مخارج را ۲۰ واحد بالا ببرد، ضریب تکاثر را محاسبه کرده و درآمد جدید را بهدست آورید.
پ) اگر همزمان با افزایش مخارج، نرخ مالیات از ۰.۱ به ۰.۱۵ افزایش یابد، تأثیر خالص بر درآمد ملی چقدر است؟
---
48. تابع تقاضای پول \( M_d = 120 - 180R + 0.3Y \) و عرضه پول \( M_s = 200 \) است. اگر درآمد ملی \( Y = 500 \) باشد:
الف) نرخ بهره تعادلی را محاسبه کنید.
ب) اگر بانک مرکزی برای کنترل تورم، عرضه پول را به ۱۵۰ واحد کاهش دهد، نرخ بهره جدید چقدر میشود؟
پ) افزایش نرخ بهره چه تأثیری بر تقاضای سرمایهگذاری و تولید خواهد داشت؟ توضیح دهید.
---
49. با استفاده از فرمول ضریب تکاثر بالفعل:
\( m = \frac{1+cu}{cu + rr + er} \)
اگر \( cu = 0.1 \) ، \( rr = 0.15 \) و \( er = 0.03 \) باشد:
الف) ضریب تکاثر بالفعل را محاسبه کنید.
ب) اگر نسبت ذخیره اضافی (er) بهدلیل بدبینی بانکها نسبت به آینده، از ۰.۰۳ به ۰.۰۸ افزایش یابد، ضریب تکاثر جدید چقدر میشود و این موضوع چه تأثیری بر قدرت خلق پول دارد؟
---
50. در اقتصاد چهار بخشی با توابع \( C = 25 + 0.8Y_d \) ، \( T = 15 + 0.2Y \) ، \( I = 45 \) ، \( G = 55 \) ، \( X = 30 \) و \( M = 10 + 0.1Y \) :
الف) درآمد ملی تعادلی را محاسبه کنید.
ب) ضریب تکاثر مخارج دولت و ضریب تکاثر مالیات مستقل را بهدست آورید.
پ) اگر دولت قصد داشته باشد با اجرای یک سیاست مالی انبساطی، درآمد ملی را ۵۰ واحد افزایش دهد، دو راهکار پیشنهاد دهید: یکی از طریق تغییر مخارج دولت و دیگری از طریق تغییر مالیات مستقل. مقدار تغییر موردنیاز برای هر کدام را محاسبه کنید و توضیح دهید کدام گزینه برای دولت ارجحتر است.