نمونه سوالات درس مبانی برنامه ریزی پیشرفت و عدالت (دکتر بهزادنیا)
بخش اول: تعریف پیشرفت و مفاهیم مرتبط با آن (تکامل، ترقی، توسعه)
سوال ۱. با استناد به مثالهای مدیریتی ارائه شده در کتاب (شرکت نوشابهسازی و فروشگاه زنجیرهای)، تفاوت بنیادین میان «رشد» و «پیشرفت» را در یک سازمان تشریح کنید. چرا یک مدیر بازرگانی نباید این دو مفهوم را یکی بداند؟
سوال ۲. در ادبیات توسعه، مفاهیم «تکامل»، «ترقی» و «توسعه» با یکدیگر تفاوت دارند. با ذکر مثالهای عینی از یک بنگاه اقتصادی، مرز دقیق این سه مفهوم را مشخص کرده و نقش هر یک را در رسیدن به «پیشرفت» سازمانی تبیین نمایید.
سوال ۳. کتاب بیان میدارد که در ایران طی ۴۰ سال گذشته، «توسعه» فیزیکی رخ داده اما «ترقی» و «تکامل» طبیعی با چالش مواجه بوده است. با توجه به نقش یک مدیر در این بستر، تحلیل کنید که آیا یک مدیر بازرگانی میتواند در فضای اقتصادی ایران، صرفاً بر «توسعه» تکیه کند یا نیازمند نگاه «پیشرفتگرایانه» است؟
بخش دوم: معانی و ماهیت پیشرفت اسلامی
سوال ۴. با استفاده از مثال مدیرعامل یک شرکت تولید مواد غذایی که با انتخاب میان سودآوری مالی و سلامت جامعه مواجه است، توضیح دهید که چگونه «نگاه اسلامی به پیشرفت» میتواند تصمیمگیری او را هدایت کند و چرا صرفاً تمرکز بر «تولید ناخالص داخلی سرانه» نمیتواند معیار دقیقی برای پیشرفت باشد؟
سوال ۵. معنای «حیات طیبه» را در تعریف پیشرفت اسلامی توضیح دهید. در یک سازمان مدیریت بازرگانی، چگونه میتوان «ترازنامه معنوی» را به جای صرفاً «ترازنامه مالی» به عنوان معیار سنجش موفقیت سازمانی مدنظر قرار داد؟
سوال ۶. یکی از چالشهای اصلی این بخش، امکان تعارض میان رعایت اصول اخلاقی اسلامی (عدالت، کرامت انسانی) با حداکثرسازی سود در رقابت با رقبای بیاخلاق است. راهکارهای پیشنهادی کتاب برای برونرفت از این چالش در سطح کلان اقتصادی چیست؟
بخش سوم: بررسی و تحلیل الگوها و نظریات متعارف توسعه
سوال ۷. نظریه «مراحل رشد اقتصادی روستو» را به طور کامل شرح دهید. با نگاهی به مسیر توسعه کره جنوبی، ارزیابی کنید که آیا الگوی روستو برای همه کشورها (به ویژه ایران) قابل تکرار است یا خیر؟ دلایل خود را بیان کنید.
سوال ۸. چه تفاوتی میان نظریه «نوسازی» و نظریه «ساختارگرایی» در تبیین علل توسعهنیافتگی کشورها وجود دارد؟ کدام یک به نظر شما برای تحلیل اقتصاد وابسته به نفت ایران مناسبتر است؟
سوال ۹. نظریه «وابستگی» چه تحلیلی از رابطه «مرکز» و «پیرامون» ارائه میدهد؟ با ذکر مثالی از اقتصاد ایران، نشان دهید که چگونه وابستگی به صادرات مواد خام (نفت) میتواند مانع از پیشرفت پایدار و عدالت اقتصادی شود.
بخش چهارم: نسبت پیشرفت و مفاهیم بنیادی دیگر (عدالت، فرهنگ، آزادی، امنیت، معنویت)
سوال ۱۰. با تکیه بر مدل هرمی پیشرفت (کارایی، عدالت، کرامت انسانی) که در کتاب مطرح شده است، یک سازمان را فرض کرده و برای هر یک از این سه لایه، یک شاخص عملیاتی (KPI) پیشنهاد دهید. چرا پر کردن تنها لایه پایینی (کارایی) نمیتواند به «پیشرفت» منجر شود؟
سوال ۱۱. نسبت میان «پیشرفت» و «عدالت» را بررسی کنید. با استفاده از مثالهای کتاب (دیجیکالا، اسنپ)، تحلیل کنید که چگونه بیعدالتی در پرداختها یا فرسودگی شغلی کارکنان میتواند موفقیت مالی سازمان را در بلندمدت تهدید کند.
سوال ۱۲. کتاب به مفاهیم «فرهنگ» و «معنویت» به عنوان ارکان پیشرفت اشاره دارد. اگر شما مدیر یک شرکت بزرگ هستید که میخواهد به سرعت رشد کند، چگونه میتوانید از «فرهنگ سازمانی» و «معنویت» برای حفظ پایداری سازمان و جلوگیری از بحرانهای اخلاقی استفاده کنید؟
بخش پنجم: نظریهها، دیدگاهها و الگوهای اسلامی پیشرفت
سوال ۱۳. نظریه شهید صدر درباره «خلافت انسان و مالکیت الهی» را تشریح کنید. این نظریه چگونه میتواند به طراحی یک برنامه سهمنطقهای (ایدئولوژی، اقتصاد، حکومت) برای پیشرفت یک کشور اسلامی کمک کند؟
سوال ۱۴. دیدگاه مقام معظم رهبری در خصوص «دو بال پیشرفت و عدالت» چه تفاوتی با نگاه توسعهمحورِ محض دارد؟ آیا میتوان الگوی اسلامی-ایرانی پیشرفت را به عنوان یک «راه سوم» (نه شرقی و نه غربی) معرفی کرد؟
سوال ۱۵. هشدار علامه طباطبایی و شهید مطهری در مورد «خودباختگی» چه تأثیری بر فرآیند برنامهریزی توسعه دارد؟ از منظر مدیریت استراتژیک، چرا پیشرفت مادی بدون تحول روحی و اخلاقی، ناپایدار است؟
بخش ششم: جایگاه و نقش نظامهای علمی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی در پیشرفت اسلامی
سوال ۱۶. جدول تعامل چهار نظام (علمی، فرهنگی، سیاسی، اقتصادی) در پیشرفت اسلامی را با ذکر مثال از یک پروژه ملی (مانند طرح اشتغال) توضیح دهید. عدم هماهنگی در کدام یک از این بخشها میتواند کل پروژه را با شکست مواجه کند؟
سوال ۱۷. مفهوم «اقتصاد مقاومتی» و قاعده «لن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا» را توضیح دهید. یک مدیر بازرگانی چگونه میتواند استراتژیهای کسبوکار خود را بر اساس این اصول، در جهت وابستهزدایی اقتصادی طراحی کند؟
سوال ۱۸. چرا در پیشرفت اسلامی، «نظام فرهنگی» به عنوان فرمان و هویتبخش مطرح است؟ اگر یک سازمان، رشد اقتصادی داشته باشد اما فرهنگ آن بر پایه فساد و بیاخلاقی باشد، سرنوشت آن در بلندمدت چه خواهد بود؟
بخش هفتم: برنامهریزی برای پیشرفت اسلامی
سوال ۱۹. پنج اصل بنیادین برنامهریزی اسلامی (توحیدمحوری، عدالت بنیادی، معنویت و اخلاق، مشارکت مردمی، آیندهنگری با حفظ سنتها) را با ذکر یک مثال عینی برای برنامهریزی در سطح یک سازمان تجاری توضیح دهید.
سوال ۲۰. کتاب در نقد شاخصهای مرسوم توسعه (مانند HDI) چه ایراداتی مطرح میکند؟ یک شاخص ترکیبی «اسلامی» برای سنجش پیشرفت پیشنهاد دهید که در آن علاوه بر اقتصاد، به «امنیت معنوی» و «استحکام خانواده» نیز توجه شود.
سوال ۲۱. گامهای عملی تدوین برنامه پیشرفت اسلامی را از «تعریف مأموریت» تا «نظارت و ارزشیابی» شرح دهید. نقش «فقه نظام» در گام اول و «آسیبشناسی وضع موجود» چه اهمیتی دارد؟
بخش هشتم: بررسی و نقد تجربه کشورهای اسلامی (مطالعه موردی)
سوال ۲۲. سه طیف اصلی تجربه پیشرفت در کشورهای اسلامی (محافظهکار-توسعهگرا، انقلابی-ایدئولوژیک، ترکیبی-تعدیلیافته) را با ذکر مثال توضیح دهید. کدام یک به نظر شما به «عدالت جوهری» نزدیکتر بوده است؟
سوال ۲۳. تجربه «مالزی» در پیشرفت اسلامی چه نقاط قوت و ضعفی داشت؟ آیا میتوان الگوی «اسلامگرایی عملگرا»ی مهاتیر محمد را برای ایران توصیه کرد؟ دلایل خود را بیان کنید.
سوال ۲۴. در تجربه «ترکیه» دوران عدالت و توسعه، رشد اقتصادی چشمگیر با چه چالشهای جدی در حوزه عدالت سیاسی و آزادیهای مدنی همراه بود؟ پیام این تجربه برای برنامهریزان ایرانی چیست؟
سوال ۲۵. نقد مشترک «وابستگی به رانت» در کشورهای اسلامی را توضیح دهید. چگونه رانت منابع طبیعی میتواند منجر به «تضعیف نهادها» و «عدالت صوری» شود و مانع از مشارکت واقعی مردم در توسعه گردد؟
بخش نهم: بررسی تطبیقی پیشرفت اسلامی و توسعه غربی
سوال ۲۶. مقایسه تطبیقی «توسعه غربی» و «پیشرفت اسلامی» را در سه حوزه اصلی (اقتصاد، سیاست، علم و فناوری) با ذکر مولفههای کلیدی هر یک انجام دهید.
سوال ۲۷. توسعه غربی با وجود دستاوردهای بزرگ در رشد اقتصادی و فناوری، با آسیبهایی چون «بحران معنا» و «فروپاشی خانواده» مواجه است. از منظر یک تحلیلگر مدیریت، ریشه این آسیبها در چه نوع نگاه به «انسان» و «طبیعت» است؟
سوال ۲۸. با توجه به مبانی پیشرفت اسلامی، «بومیسازی شاخصهای پیشرفت» را تعریف کنید. چگونه میتوان از تجربه غرب درس گرفت، بدون آنکه دچار «غربزدگی» یا «خودتحقیری» شد؟
بخش دهم: ارزیابی پیشرفت کشورها در چارچوب نظریه اسلامی
سوال ۲۹. چهار شاخص کلیدی ارزیابی پیشرفت اسلامی (عدالتمحوری، خانوادهمحوری، استقلال و عزت ملی، معنویت و اخلاق) را توضیح دهید. چرا شاخصهایی مانند «میانگین درآمد» (GDP سرانه) برای سنجش این شاخصها کافی نیستند؟
سوال ۳۰. نقد کتاب بر شاخصهای مرسوم جهانی (مانند SDG و HDI) چیست؟ با ذکر مثالی از یک کشور توسعهیافته مادی اما از نظر روحی بحرانزده، نشان دهید که چگونه «بحران معنا» بهای سنگین پیشرفت یکبعدی است.
سوال ۳۱. با توجه به دستهبندی کشورها در این بخش، تحلیل کنید که چرا بسیاری از کشورهای جهان اسلام با وجود ظرفیتهای عظیم، فاصله زیادی با «وضع مطلوب» پیشرفت اسلامی دارند.
سوالات ترکیبی و مدیریتی (برای جمعبندی نهایی)
سوال ۳۲. شما به عنوان یک مشاور مدیریت، از شما خواسته شده است تا یک «برنامه پیشرفت اسلامی» برای یک شرکت دانشبنیان ایرانی طراحی کنید. با تکیه بر اصول چهارگانه نظامهای علمی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی، یک نقشه راه مختصر برای این شرکت ارائه دهید.
سوال ۳۳. آیا کشوری که از نظر اقتصادی وابسته به نفت است، میتواند به «پیشرفت اسلامی» دست یابد؟ با استفاده از نقدهای مطرح شده در نظریه وابستگی و اقتصاد مقاومتی، شرایط لازم برای گذار از این وابستگی را برشمرید.
سوال ۳۴. معنای «کرامت انسانی» در پیشرفت اسلامی چیست و چه تأثیری بر سیاستهای منابع انسانی (HRM) در یک سازمان اسلامی دارد؟ چگونه یک مدیر میتواند این مفهوم را جایگزین نگاه ابزاری به کارکنان کند؟
سوال ۳۵. با بررسی جدول مقایسه نظریههای متعارف توسعه (روستو، نوسازی، ساختارگرایی، وابستگی)، کدامیک از این نظریهها بیشترین همپوشانی را با نگاه «عدالتمحور» در پیشرفت اسلامی دارد؟ توجیه کنید.
سوال ۳۶. در برنامهریزی اسلامی، «مشارکت مردمی» صرفاً یک نظرخواهی نیست بلکه مبتنی بر «بیعت» و «شورا» است. این موضوع چه پیامدهایی برای نحوه تعامل سازمانها با مشتریان یا ذینفعان خود در اقتصاد اسلامی دارد؟
سوال ۳۷. نقد کتاب بر «تقلید از مدلهای توسعه غربی با پوشش اسلامی» را شرح دهید. چگونه میتوان از این آسیب در برنامههای پنجساله توسعه کشورهای اسلامی پرهیز کرد؟
سوال ۳۸. نقش «وقف» و «زکات» را به عنوان نهادهای اسلامی در نظام اقتصادی و توزیع عدالت توضیح دهید. اگر شما مدیر یک سازمان بزرگ باشید، چگونه میتوانید این نهادها را در ساختار مسئولیت اجتماعی شرکت (CSR) خود ادغام کنید؟
سوال ۳۹. بر اساس محتوای کتاب، چرا بسیاری از نظریههای توسعه، «عدالت» را به حاشیه رانده یا آن را صرفاً به «عدالت صوری» (یارانهها) تقلیل میدهند؟ پیشرفت اسلامی چه تعریفی از «عدالت جوهری» ارائه میدهد که فراتر از کمکهای معیشتی است؟
سوال ۴۰. در پایان کتاب، از «احیای تمدن اسلامی» و «عزتمندی هوشمندانه» سخن به میان آمده است. به عنوان یک دانشجوی مدیریت، برنامه عملیاتی خود را برای تحقق این نگاه در حوزه کسبوکار و کارآفرینی در ایران امروز شرح دهید.